اراه به مرکز مشاوره و مطالعات روانشناختی بلاغ
امروزه، تمام پیشرفتهایی که زندگی ما را راحتر کردهاند، از قبیل پولهای الکترونیکی و اعتباری، تجارت اینترنتی، رباطهای انساننما و صدها دستاورد تکنولوژی و فنآوری جدید، از انسان موجودی ماشینی و بیتحرک ساخته است، که نتیجه آن ظهور و بروز انواع بیماریها از جمله بیماریهای قلبی ـ تنفسی و... است.
کاهش فعالیت و کمتحرکی موجب افزایش عوارض فراگیر و شایع چاقی و بیماریهای مربوط به آن شده است. این روند موجب افزایش چربی خون و چسبیدن آن به دیوارههای عروق خونی و تشکیل رسوبهای چربی میشود. هر چه بر میزان چربی افزوده شود، از تمایل فرد به تمرینات جسمی کاسته میشود؛ دور باطلی که باعث تشدید مشکل میشود. در ادامه این روند، سرانجام در جریان خون به قلب اختلال ایجاد شده و حمله قلبی بهوجود میآید. و از عوارض روانی بیماریهای قلبی، اضطراب و افسردگی است، که بر میزان دردها میافزاید.
در این میان، بهترین راه حل این مشکلات روی آوردن به فعالیتهای بدنی، به خصوص ورزش میباشد. دنیای ورزش، پر از زیباییها و شادیهاست. ورزش، هنر زیبا داشتن و ورزیده کردن تن، پرورش دهنده جسم و تقویت کننده روان است. ورزش، واکسنی برای دردهای بیدرمان، تقویت کننده قوای معنوی و راز طول عمر انسانهاست. افراد 90 یا 100 ساله طول عمر خود را مدیون ورزش و فعالیتهای جسمانیاند، که هر نوع فعالیتی به طور طبیعی زندگی را شیرین و طول عمر را افزایش میدهد.
بدن سالم و تندرست از اساسیترین نیازهای بشر است، و بدون وجود جسمی سالم، پرورش روحی و شخصیتی انسان نیز امکانپذیر نبوده و سلامت روانی به مخاطره میافتد. لذا است که امام حسین(علیهالسلام) میفرماید:
«بِادِرُوا بِصِحَّةِ الْأجْسامِ فِی مُدَّةِ الْاَعْمارِ»[1]؛ «در تمام طول عمر خود، به صحت و تندرستی بدنهایتان مبادرت ورزید؛ و با مواظبت کردن از آن، تندرست و سالم باشید.»
ورزش برای ایجاد قدرت و جرأت و گسترش مهارت در زندگی و ایجاد هماهنگی میان دستگاه اعصاب و عضلات که لازمة یک زندگی مطلوب و توأم با سلامتی است، تأثیر فراوانی دارد. و با داشتن سلامتی و تندرستی است که انسان میتواند از زندگی خود لذت ببرد.
امام علی(علیهالسلام) میفرماید: «بِالصِحَّةِ تُسْتَکْمَلُ اللَّذَّةُ»؛ «با تندرستی، لذت زندگی کامل میشود.»[2]
ورزش مهمترین دارو جهت پیشگیری از بیماریها و بهبود مزاج و تعادل جسمی و روانی است. و با توجه به این حقیقت است که جهان امروز از ورزش به عنوان یک وسیلة مفید و مؤثر و کمککننده در سلامت جامعه باید بهرهبرداری کامل نماید. ارزش و اهمیت ورزش از نظر پزشکان دنیا تا حدی است که «ویکتور پوشه»[3] از مشاهیر جهان طب به دولتش پیشنهاد میکند، در دبیرستانها به جای تدریس زبانهای یونانی و لاتین از ورزش استفاده شود، تا به وصیت «فرنسیس بیکن»[4] که میگفت: «ورزش کنید تا تندرست و سالم باشید، زیرا تن سالم برای روان به حکم یک مهمانخانه است» عمل شود.
پوشه همچنین توصیه میکند: «لحظات نخستین روز باید صرف تربیت بدن شود، انسان بعد از ورزش احساس آرامش میکند، که تأثیر مستقیم و فوری آن بر جسم کاملاً مشهود است؛ ورزش زندگی جسمی و روحی را بیدار میکند و بدن را تحریک نموده و باعث دفع سموم از آن میگردد، و در قوت بخشیدن به اراده تأثیر مستقیم دارد.» این جرّاح معروف میافزاید: «اگر بخواهیم خوشبختی را در چند جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم: آزاد نفس کشیدن، خوب غذا خوردن، تن را به ورزش گماشتن و ایمان داشتن، ستونهای سلامتی هستند.»
ورزش اثرات فوقالعادهای در جسم و تأمین سلامتی و بهداشت جسمی، و در روح و تأمین بهداشت روانی دارد که به برخی از آنها اشاره میشود.
سلامتی و بهداشت جسمی
ورزش نقش مهمی در پیشگیری و درمان بسیاری از بیماریها، همچون بیماریهای کلیوی، ریوی، ارتوپدی، عفونی، عصبی، دردها و سکتههای قلبی، سکته مغزی، چربی خون، ضعفهای عضلانی، کمردرد و آرتریت(التهاب مفاصل) دارد. ورزش به کاهش فشار خون کمک میکند، در کنترل وزن تأثیر فوقالعادهای دارد و مقدار کلسترول لیپوپروتئین با غلظت بالا را- که از بیماری تصلّب شرایین جلوگیری میکند- افزایش میدهد.
ورزش، سیستم قلبی ـ عروقی فرد را تقویت کرده و قلب و ریهها را وامیدارد که به طور مؤثر و کارآمد عمل کنند, در نتیجه ابتلا به بیماری قلبی ـ عروقی کاهش مییابد. (لِئون و بلکبرن، 1977؛ پافنبارگر، وینگ[5]، و هایده[6]، 1978)[7]. مشاهدات علمی نشان دهنده این واقعیتاست که افرادی که شغل آنها با فعالیت جسمی روزانه همراه است، کمتر به سکتة قلبی دچار میشوند.[8] شرکت همیشگی در فعالیتهای ورزشی باعث بهبود سطح تناسب فیزیکی بدن میشود؛ تناسب فیزیکی میتواند بیماری و معلولیت ناشی از بیماری قلبی ـ عروقی، استئوپروز، دیابت، چاقی، و یا فشار خون را به تأخیر اندازد، کاهش دهد و یا از آن جلوگیری کند. به طور کلی ورزش منظم در افزایش کیفیت زندگی نقش مهمی دارد.[9]
ورزش حتی در پیشگیری و درمان سرطان نقش مهمی بازی میکند. پژوهشها حاکی است، هر ساله افزون بر یک میلیون آمریکایی در مییابند که به دام سرطان ـ یعنی دومین عامل مرگ و میر بعد از بیماریهای قلبی در آمریکا ـ دچار شدهاند. طبق آمار انجمن سرطان آمریکا، مرگ حاصل از سرطان در بین مردانی که میزان تندرستی جسمانیشان بسیار اندک بوده، سه برابر بیش از مردانی بوده است که از تندرستی کامل بهرهمند بودهاند. زنان عاری از سلامتی بدنی، 16 بار بیش از زنان برخوردار از تندرستی بر اثر سرطان به کام مرگ کشیده شدهاند. لذا در سال 1966م این انجمن، فعالیت جسمی و ورزشی مرتب را به فهرست عوامل پیشگیرانه این بیماری کشنده افزود.[10] تیم کی متخصص برجسته بیماریهای غیرواگیر در بنیاد سلطنتی تحقیقات سرطان انگلستان میگوید: «شواهدی اساسی وجود دارد که ورزش خطر ابتلا به دو نوع سرطان شایع در انگلستان، یعنی سرطانهای روده و سینه را کاهش میدهد.»[11]
این آثار و فواید پیشگیرانه و درمانی ورزش، در نتیجه اثرات فیزیولوژیکی آن بر جسم انسان است. مهمترین اثری که ورزش بر بدن انسان گذاشته و موجب تغییراتی در آن میشود، تغییرات قلبی ـ تنفسی است؛ که ورزش نقش حیاتی در این زمینه دارد.
الف ـ تغییرات تنفسی ـ ریوی
به طور کلی هنگام ورزش، تنفس عمیقتر شده و هوای بیشتری به ریهها وارد میشود، و موجب ورزیدگی و کار بیشتر آنها شده و گنجایششان بیشتر میشود؛ و در نتیجه اکسیژن بیشتری وارد بدن میشود. تمرینات ورزشی همچنین موجب نظم و ثبات حرکات تنفسی انسان شده و اثرات قابل ملاحظهای بر میزان انتقال اکسیژن به عضلات میگذارد.
اکسیژن نقش کلیدی و حیاتی در فیزیولوژی بدن دارد. ما در بدو توجه فکر میکنیم که اکسیژن برای ششها لازم است، تا عمل دم و بازدم را انجام دهد؛ اما اکسیژن حیات وزندگی را به تمام اعضا و جوارح بدن، حتی کوچکترین سلولهای آن به ارمغان میآورد. هدف از تنفس، ذخیره انرژی لازم جهت انجام مراحل زیستی مانند اعمال شیمیایی رشد واعمال مکانیکی انقباظ عضلانی است. اکسیژن کافی به منظور متابولیسم(سوخت وساز) بدن و تولید حرارت و انرژی لازم برای انجام فعالیتهای انسان لازم است، تا نسوجها(بافتها) بتوانند به خوبی از آن بهرهمند گردند. در هر تنفسی، اکسیژن وارد خون شده و آن را به وسیله دفع سموم و خارج ساختن گار کربنیک (
در حضور
ب ـ تغییرات قلبی ـ عروقی
تمرینات ورزشی به خصوص تمرینات هوازی باعث میشود که میزان انقباض و انعطافپذیری عضلات قلب و حجم حفرههای بطنی به خصوص بطن چپ (حجیم شدن قلب) افزایش یابد و در نتیجه آن حجم ضربهای قلب افزایش یافته و با پمپاژ بهتر، خون بیشتری با سرعت زیاد انتقال میدهد؛ که به بهبود سیستم گردش خون و کاهش فشار خون میانجامد.
در هنگام ورزش کردن، شریانها به طور عرضی گشاد ومنبسط گردیده و اکسیژن بیشتری وارد خون میشود و در نتیجه فشار خون کاهش یافته و قلب خون بیشتری برای تولید حرارت و انرژی لازم به سایر نقاط بدن میرساند. ورزش همچنین، موجب نظم و کاهش ضربان قلب، افزایش تعداد و حجم متیوکندریها، افزایش شبکه مویرگی، بالا رفتن هموگلوبین خون، افزایش تولید سلولهای قرمز خون در بافتهای لنفاوی استخوان، سرعت تبادلی بین پلاسمای خون و مایع بین سلولی و کاهش تولید اسید لاکتیک میگردد. اسید لاکتیک محصول تجزیه شدهای از کربوهیدرات (گلوکز و گلیکوژن) میباشد که عاملی خستگیزا است.
کسانی که مرتباً ورزش نمیکنند، اگر حداقل هفتهای پنج روز به صورت یک روز در میان و روزانه به مدت 30 دقیقه، به فعالیت متوسط بدنی بپردازند، میتوانند از مزایای تندرستی بهرهمند گردند.[14]
†از دیگر اثرات و فواید ورزش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. تقویت سیستم ایمنی بدن[15]؛
2. تقویت سیستم هورمونی و رشد و نمو بهتر؛
3. دفع سموم از بدن[16] و آمادگی بیشتر اندامها برای پذیرش غذا؛
4. افزایش میزان سوخت و ساز و کمک به ساختن عضله؛
5. کمک به دستگاه گوارشی و تنظیم اشتها؛
6. تنظیم عمل دفع و جلوگیری از یبوست (از طریق تحریک انقباضات موزون روده)؛
7. تقویت استخوانها و جلوگیری از پوکی استخوان؛
8. تقویت رباطها، تاندونها و تارهای عضلانی و جلوگیری از پارگی و کشیدگی آنها؛
9. افزایش ضخامت غضروفی در مفاصل؛
10. از بین بردن انقباض ماهیچهها؛
11. افزایش اکسیداسیون چربیها؛
12. طراوت و شادابی پوست و فراختر شدن منافذ پوستی؛
13. کمک به هماهنگی عصب و عضله در بعضی از انواع فلجها؛
14. کمک به کاهش و کنترل وزن؛
15. مقابله با درد قاعدگی (از طریق ایجاد بهبود در گردش خون)؛
16. افزایش مدت زمان قابلیت باروری؛
17. تناسب و توازن حالت بدن و زیبایی اندام؛
18. نیرومندی و مقاوم شدن و عادت کردن به فعالیت، و در نتیجه دیرتر خسته شدن، دیرتر عرق کردن و به تنگی نفس دچار نشدن؛
19. کمک به تحمل و تسکین برخی دردها؛
20. تقویت اعصاب و ایجاد هماهنگی بین اعصاب و مراکز عصبی، و تسکین اسپاسمهای عصبی.
[1] . بحارالانوار،ج 75، ص 120.
[2] . الآمدی التمیمی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالحکم، قم: دفترتبلیغات اسلامی، 1366، ص 483.
[3]. Victor Pouchet, (1800-1872)
[4]. Francis Bacon, (1561-1626)
[5] . Wing.
[6] . Hyde.
[7] .ر.ک: روانشناسی سلامت، ج 1، ص 110.
[8] . پاک نژاد، سید رضا، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، تهران: یاسر، 1364، ج 14، ص 104.
[9] . ترکان، دکتر فرزانه، اثرات ورزش در پیشگیری و درمان بیماریها، طب ورزشی، ش 16.
[10] . ر.ک: دیوانی، امیر، 30 دقیقه ورزش زندگی بخش، ورزش دانشگاه انقلاب، ش 164 و 163، صص 19 و 18.
[11] . کیت رو، 49 دلیل برای عشق به ورزش، ترجمة فرشته فریار، سبز در سبز، ش 44، ص 11.
[12]. Adenosine tri Phosphate.
[13] . مک آردل، ویلیام دی (و دیگران)، فیزیولوژی ورزشی(1)، ترجمه اصغر خالدان، تهران: سمت، چ سوم،1383، ص 15.
[14] دیوانی، امیر، 30 دقیقه ورزش زندگیبخش، ورزش دانشگاه انقلاب، ش 163 و 164.
[15] . سیستم ایمنی بدن مسئول فراهم آوردن مکانیزمهای دفاعی علیه عوامل بیماریزا و عناصر بیگانه، یعنی مواد و ذراتی است که به بدن متعلق نیستند. باکتریها، ویروسها، سلولهای غیرطبیعی، بافتهای پیوندی، و آلرژیزاها(مواد حساسیتزا) همه در موطن حمله به بوسیلة سیستم ایمنی میباشند.
[16] . بنابه گفته جین اسکرپونر مؤلف کتاب «سم زدایی برای جوان ماندن»، هر چقدر سالمتر باشید، بدنتان توانایی بیشتری برای دفع سموم خواهد داشت؛ زیرا ورزش از چند طریق به سمزدایی کمک میکند: باعث بهتر شدن گردش خون در پوست واعضای حیاتی بدن میشود، و در نتیجه به تخلیة مواد زاید کمک میرساند؛ با به گردش درآوردن لنف در سراسر بدن به خلاصی آن از وجود آلودگیها کمک میکند؛ با عمیقتر کردن تنفس و فراهم آوردن زمینة تعریق بیشتر به بدن در دفع سموم کمک میکند. (ر.ک: 49 دلیل برای عشق به ورزش، ص 10.)
 |
 |
